Hacerülesved Nedir? Taşın Yeri, Tarihi ve İstilam
Tuğra Hac ve Umre ·
Hacerülesved taşı, Kâbe'nin doğu köşesine yerleştirilmiş, gümüş bir çerçeve içinde duran taştır; adı Arapçada "siyah taş" demektir. Tavaf bu köşenin hizasından başlar ve orada biter. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre kaynaklar, taşı tavafın başlangıç noktasını belirlemek için Hz. İbrâhim'in yerleştirdiği konusunda birleşir.
Bu yazıda taşın görünüşünü ve yerini, yüzyıllar içinde başından geçenleri, hakkındaki rivayetlerin nasıl anlaşılması gerektiğini ve tavafta nasıl selamlandığını anlattık. Bilgiler TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Hacerülesved" maddesine ve Diyanet yayınlarına dayanır.
Hacerülesved taşı nerede ve nasıl görünür?
Hacerülesved, Kâbe'nin doğu köşesindedir; TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kâbe kapısı bu köşeye yaklaşık 2 metre mesafededir. Bu köşeye taşın adıyla Rüknülhacerülesved (Hacerülesved köşesi) denir.
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre taşın özellikleri şöyledir:
| Özellik | Bilgi |
|---|---|
| Yerden yüksekliği | Yaklaşık 1,5 metre |
| Büyüklüğü | Yaklaşık 30 cm çapında |
| Biçimi | Yumurtaya benzer |
| Rengi | Siyaha yakın koyu kırmızı |
| Koruması | Gümüş bir mahfaza (çerçeve) içinde |
Diyanet'in Hac Yolcusu Rehberi de taşın gümüş bir muhafaza içinde olduğunu, Ebû Kubeys dağından getirilerek yerleştirildiğinin kabul edildiğini belirtir.
Hacerülesved taşının hikayesi nedir?
Taşın tarihi Kâbe'nin tarihiyle iç içedir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki başlıca olaylar şunlardır:
- Hz. İbrâhim dönemi: Kâbe inşa edilirken taş, tavafın nereden başlayacağını göstermek için köşeye yerleştirildi.
- Hz. Muhammed'in hakemliği: Hz. Muhammed 35 yaşındayken Kureyş Kâbe'yi yeniden inşa etti. Taşı yerine kimin koyacağı konusunda kabileler anlaşamayınca hakem olarak Hz. Muhammed kabul edildi. Taşı bir örtünün ortasına koydu, kabile reislerine örtünün uçlarından tutup kaldırttı ve taşı kendi eliyle yerine yerleştirdi.
- Yangın ve gümüş çerçeve: Abdullah b. Zübeyr döneminde (683–692) çıkan bir yangında taş üç parçaya ayrıldı. Parçalar birbirine tutturularak gümüş bir mahfaza içine alındı. Hârûnürreşîd 805 yılında bu mahfazayı sağlamlaştırdı.
- Karmatîler'in götürmesi: 930 yılında Karmatî lideri Ebû Tâhir el-Cennâbî Mekke'ye saldırıp taşı yerinden söktü ve kendi merkezi Hecer'e götürdü. Taş ancak 950–951 yıllarında Mekke'ye geri getirildi. Bu yıllarda hacılar, taşın boş kalan yerini selamlayarak tavaf etti.
- Osmanlı dönemi: Kanûnî Sultan Süleyman döneminde taştan küçük bir parça İstanbul'a getirilip bir türbe kapısının üstüne konuldu. 1873'te taş, ortasında yaklaşık 27 cm çapında bir açıklık bulunan yeni bir gümüş mahfazaya alındı.
- 1932 olayı: Bir kişi taştan bir parça kopardı; yakalanıp idam edildi.
Hac Yolcusu Rehberi de afetler ve saldırılar sonucu zarar gördüğünde parçaların titizlikle yerine tutturulduğunu belirtir. Bugün görülen taş, bu parçaların gümüş çerçeve içinde birleştirilmiş hâlidir.
Hacerülesved cennetten mi geldi?
Halk arasında taşın cennetten indirildiği, önceleri sütten beyazken insanların günahları yüzünden karardığı anlatılır. Bu anlatımlar hadis kitaplarında geçer (Tirmizî, Hac 49; Nesâî, Menâsik 145). Ancak Diyanet ve TDV kaynakları bunlara temkinli yaklaşır:
- Hadislerle İslâm (2/361), taşın menşei ve niteliği hakkında "bir kısmı sembolik anlam taşıyan" çok sayıda rivayet bulunduğunu belirtir.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, bu rivayetlerin çoğunun zayıf isnadlara (senedi güçlü olmayan rivayet zincirlerine) dayandığını ve bazılarının sembolik anlam taşıdığını söyler. Taşın Kâbe'deki yangınlar ya da Câhiliye döneminde dökülen kanlar yüzünden karardığını ileri sürenler de vardır.
Ansiklopediye göre bu rivayetleri, haccın ve tavafın önemini, taşın temsil ettiği anlamı vurgulayan ifadeler olarak anlamak daha isabetlidir. Dolayısıyla "Hacerülesved cennetten gelmiştir" sözünü kesin bir bilgi gibi aktarmak doğru olmaz; "rivayetlerde böyle anlatılır" demek daha dürüsttür.
Kıyamet gününde taşın, kendisini hakkı gözeterek selamlayanlara şahitlik edeceğine dair bir rivayet de İbn Mâce ve Tirmizî'de geçer. TDV İslâm Ansiklopedisi, taşla ilgili bazı rivayetlerin senedinin zayıf olduğunu da not eder.
Hz. Ömer Hacerülesved'e ne dedi?
Hadislerle İslâm'da aktarılan rivayete göre Hz. Ömer Hacerülesved'in önünde şöyle demiştir: "Biliyorum ki sen bir taşsın; ne zarar verirsin ne de fayda. Resûlullah'ın sana dokunduğunu görmeseydim sana el sürmezdim." Ardından taşı eliyle selamlamıştır (Buhârî, Hac 57; Müslim, Hac 250).
TDV İslâm Ansiklopedisi bu sözün, puta tapmayı yeni bırakmış insanların taşı selamlamayı putperestlikle karıştırmaması için söylenmiş olabileceğini belirtir. Din İşleri Yüksek Kurulu da Hacerülesved'i selamlamanın ve öpmenin taşa saygı anlamı taşımadığını; Hz. İbrâhim'i ve Hz. Peygamber'i anma, Allah'ın emrine boyun eğme gibi sembolik ve taabbüdî (hikmeti tam bilinmese de emre uyulduğu için yapılan) bir anlamı olduğunu söyler.
Hacerülesved nasıl selamlanır (istilam)?
Hacerülesved'i selamlamaya istilam denir. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre taşı selamlamak ve öpmek, Hz. Peygamber'in ve sahabenin uygulamasına dayanan bir sünnettir. Yapılışı kalabalığa göre değişir:
- Yer müsaitse: Taşa yaklaşılır, öpülür veya elle dokunulur.
- Kalabalıksa: Taşın hizasında durup avuç içleri taşa doğru çevrilir, eller kaldırılarak "Bismillâhi Allâhü ekber" denir ve yürümeye devam edilir. Kurul'a göre bu, sünneti yerine getirmek için yeterlidir.
Diyanet'in bu konudaki uyarıları açıktır: Öpmek için başkalarını itmek, onlara eziyet etmek caiz değildir; kadın ve erkeklerin sıkışık hâlde bulunması da caiz görülmez. Kurul'un ifadesiyle Hacerülesved'e dokunamamak tavafta hiçbir eksikliğe yol açmaz. Hac Yolcusu Rehberi de bugünkü izdihamda uzaktan istilamın daha uygun olduğunu belirtir.
İstilamın her şavtta nerede yapılacağını ve tavafın diğer adımlarını tavaf nasıl yapılır yazımızda ayrıca anlattık.
Hazırlığınız için
- Evinizde Kâbe'yi ve Hacerülesved köşesini hatırlatan parçalar için Kâbe temalı biblo ve İslami ev dekorasyonu ürünleri
- Çocuğunuzla birlikte Hacerülesved'i de gösteren bir maket hazırlamak için Kâbe maketi yapımı
Sık Sorulan Sorular
Hacerülesved taşı nerede?
Mekke'de, Kâbe'nin doğu köşesinde, yerden yaklaşık 1,5 metre yükseklikte ve gümüş bir çerçevenin içindedir. Tavaf bu köşenin hizasından başlar.
Hacerülesved neden siyah?
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre taşın rengi siyaha yakın koyu kırmızıdır. Günahlar yüzünden karardığını anlatan rivayetlerin çoğu zayıf isnadlıdır ve sembolik anlaşılmalıdır; yangınlar yüzünden karardığını söyleyenler de vardır.
Hacerülesved'i öpmek şart mı?
Hayır. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre öpmek veya dokunmak sünnettir, ama dokunamamak tavafta eksikliğe yol açmaz. Kalabalıkta uzaktan selamlamak yeterlidir.
Hacerülesved kaç parça?
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre taş, 683–692 yılları arasındaki bir yangında üç parçaya ayrılmış, parçalar birleştirilip gümüş mahfazaya alınmıştır. Sonraki hasarlarda da parçalar yerine tutturulmuştur.
Kaynaklar
- Hacerülesved — TDV İslâm Ansiklopedisi (erişim: 10.10.2026)
- Kâbe — TDV İslâm Ansiklopedisi (erişim: 10.10.2026)
- Hadislerle İslâm, c. 2, s. 361 — Diyanet İşleri Başkanlığı (erişim: 10.10.2026)
- Hacer-i Esved'in selamlanması ve öpülmesinin hikmeti nedir? Bunların yapılmaması ibadete halel getirir mi? — Din İşleri Yüksek Kurulu (erişim: 10.10.2026)
- Hac ve Umre ile İlgili Fetvalar, S.77 — Din İşleri Yüksek Kurulu (erişim: 10.10.2026)
- Hac Yolcusu Rehberi (8. baskı, 2025), s. 41–42 — Diyanet İşleri Başkanlığı (erişim: 10.10.2026)